Skutki uboczne chemioterapii i sposoby ich łagodzenia

Chemioterapia jest najbardziej skuteczna w walce z komórkami nowotworowymi. Ale leki używane w chemioterapii nie są selektywne, dlatego niszczą również zdrowe komórki, szczególnie te, które się też szybko dzielą tj. komórki włosów, komórki znajdujące się w jamie ustnej, w przewodzie pokarmowym czy szpiku kostnym. Skutki uboczne chemioterapii mogą być różne, w zależności od rodzaju przyjmowanych lekarstw i od indywidualnej reakcji organizmu chorego. Mogą mieć przebieg łagodny lub poważny. Niektóre, najczęściej występujące skutki uboczne chemioterapii to: mielosupresja, niedokrwistość, neutropenia, trombocytopenia, wypadanie włosów, nudności, biegunka, owrzodzenie jamy ustnej, zmiany smaku, zmęczenie.

Spadek produkcji komórek krwi: czerwone krwinki, białe krwinki i trombocyty są stale produkowane w szpiku kostnym. Supresja jest terminem określającym stan, kiedy chemioterapia czasowo wpływa na możliwość wytwarzania odpowiedniej ilości komórek krwi przez szpik (mielosupresja).

Niedokrwistość jest terminem, który używamy, gdy zahamowanie funkcji szpiku wpływa na redukcję czerwonych krwinek i hemoglobiny. Anemia powoduje uczucie zmęczenia u chorych poddawanych terapii. Łagodna lub umiarkowana anemia jest często skutkiem ubocznym i powinna być leczona. Jeżeli chory czuje zmęczenie, może poprosić lekarza prowadzącego o podanie czynnika wzrostu np. erytropoetynę. Lek ten (hormon) zwiększą produkcję czerwonych komórek krwi. W niektórych przypadkach, gdy przebieg anemii jest poważny, konieczna jest transfuzja krwi w celu zwiększenia ilość komórek krwi.

Neutropenia występuje, gdy zahamowanie funkcji szpiku kostnego wpływa na neutrofile – podstawowy rodzaj komórek białych krwi. Ponieważ neutrofile odgrywają bardzo ważną rolę w zwalczaniu infekcji, ich mała liczba może spowodować rozwój poważnej, a nawet śmiertelnej choroby, która będzie wymagała hospitalizacji i przyjmowania antybiotyków. Jeżeli więc liczba całkowita neutrofili będzie zbyt niska, lekarz prowadzący może zadecydować o obniżeniu dawki chemioterapii lub nawet o zrezygnowaniu z leczenia ze względu na duże ryzyko poważnej infekcji. Infekcji często towarzyszy gorączka. Inne symptomy to nocne pocenie i drgawki.

Objawy możliwej infekcji:

  • wysoka gorączka
  • objawy przeziębienia
  • wysypka
  • biegunka
  • zaczerwienienie, swędzenie lub ból w okolicach rany.

Aby zapobiegać i kontrolować neutropenię, lekarz prowadzący powinien regularnie badać liczbę krwinek białych i neutrofili, przed i w trakcie każdego cyklu leczenia. Gdy neutropenia grozi zdolności pacjenta do przyjęcia planowanej dawki chemioterapii, lekarz może zadecydować o podaniu po chemioterapii następujących leków: filgrastim, pegfilgrastin lub sargramostim, aby zmniejszyć czas trwania i dotkliwość neutropenii. Zapobiegając spadkowi liczby białych krwinek, lekarstwa te wspomagają chorego w przyjmowaniu chemioterapii ściśle według schematu. Czasami, gdy poziom białych krwinek jest niski, podaje się też doustne antybiotyki, aby zapobiec wystąpieniu infekcji.

Trombocytopenia (małopłytkowość) – następuje, gdy zahamowanie funkcji szpiku kostnego obniża liczbę płytek krwi we krwi. Trombocyty są odpowiedzialne za rozpoczęcie procesu krzepnięcia krwi, gdy dochodzi do krwawienia. Jeżeli ich liczba jest zbyt niska, może dojść do powolnego siniaczenia, co może spowodować przedłużone lub nadmierne krwawienie z ran, z nosa, z dziąsła, czy krwawienie bez zranienia. Czasami może dojść u chorego do transfuzji trombocytów.

Utrata włosów: Wielu chorych uważa utratę włosów za najbardziej uciążliwy efekt uboczny chemioterapii. Utrata włosów lub strata gęstości może dotknąć każdego miejsca tzn. skórę włosów, brwi, ramion, nóg. Utrata włosów może mieć różny charakter, można utracić je całkowicie, a można zauważyć tylko, że stają się one bardziej cienkie.

Do utraty włosów dochodzi najczęściej dwa lub trzy tygodnie po rozpoczęciu terapii. Chory musi zapamiętać, że ten skutek uboczny jest tymczasowy i włosy najprawdopodobniej odrosną po zakończeniu leczenia. Na początku ich kolor oraz struktura może wydawać się inna, ale zazwyczaj powracają do dawnego wyglądu.

Jak dbać o wypadające włosy?

  • używając ręcznika przy pielęgnacji włosów, masuj je zamiast wycierać;
  • do czesania używaj miękkiej szczotki lub grzebienia o szerokich zębach;
  • unikaj stosowania suszarki i lokówki;
  • unikaj kolorowania i nie korzystaj ze środków chemicznych przy ich pielęgnacji;
  • rozważ korzystanie z peruki, turbanu, szalu, bawełnianej czapki lub okrycia głowy;
  • unikaj kontaktu skóry i cienkich włosów ze słońcem (zaleca się nakrycie głowy).

Mdłości lub wymioty: chemioterapia może spowodować uczucie mdłości lub wymioty. Leki przeciwwymiotne, jakie pomagają zwalczać ten skutek to np. różnego rodzaje kortykosterydy (takie jak prednizon, ondansetron, granisetron i dolasetron). Mdłości występują najczęściej już pierwszego dnia po chemioterapii, ale mogą też się pojawić dzień lub dwa dni po. Lekarz prowadzący może przepisać leki przed chemioterapią, aby zapobiec nudnościom. W większości przypadków leki przeciwwymiotne mogą częściowo lub całkowicie zapobiec występowaniu nudności lub wymiotów.

Jak zapobiegać i kontrolować nudności i wymioty?

  • wprowadź płynną dietę przed rozpoczęciem chemioterapii – rosół, woda – byle nie mleko;
  • unikaj jedzenia zbyt gorącego lub zbyt chłodnego, zbyt słodkiego lub zbyt ostrego;
  • jedz małe ilości ale regularnie i często nieduże ilości kilka razy dziennie;
  • unikaj silnych i przykrych zapachów, wychodź często na świeże powietrze;
  • bierz leki przeciwwymiotne przed rozpoczęciem chemioterapii;
  • jeżeli dojdzie do wymiotów, pij dużo płynów, żeby uniknąć odwodnienia.

Biegunka jest kolejnym skutkiem ubocznym chemioterapii. Pomimo że większość pacjentów omija ostra biegunka, należy zapobiegać odwodnieniu.

Jak zapobiegać odwodnieniu spowodowanym przez biegunkę lub wymioty?

  • pij duże ilości płynów (osiem szklanek dziennie);
  • obserwuj, czy nie zauważasz u siebie oznak odwodnienia, takich jak suchość w jamie ustnej, zmniejszenie oddawania moczu, zawroty głowy ;
  • unikaj mleka i produktów mlecznych, bo one mogą wzmagać biegunkę;
  • unikaj pokarmów ciężkostrawnych;
  • jedz dużo bananów i innego, bogatego w potas pożywienia;
  • przyjmuj lekarstwa, które pomagają hamować biegunkę; poinformuj personel medyczny, gdy pojawi się biegunka.

Owrzodzenie jamy ustnej: Błony śluzowe jamy ustnej mogą się zaczerwienić. Wskutek przyjmowania chemioterapii może wystąpić owrzodzenie lub podrażnienie jamy ustnej. Te objawy zapalenia określamy terminem mucositis. Inne objawy to infekcje jamy ustnej i gardła spowodowane przez wirusy i grzyby. Jeżeli u chorego występuje ciągłe zapalenie gardła, należy ten fakt zgłosić personelowi medycznemu. Być może potrzebne będzie zlecenie dodatkowego pobrania wymazu z gardła, żeby sprawdzić możliwość występowania infekcji. W celu zminimalizowania ryzyka infekcji jamy ustnej, lekarz prowadzący może poprosić o wizytę u lekarza stomatologa i wykonania badania kontrolnego oraz oczyszczenia zębów, zanim chory podda się chemioterapii.

Jak chronić i dbać o jamę ustną:

  • utrzymuj jamę ustną w czystości, używaj miękkiej szczoteczki do zębów, łagodnej pasty do zębów;
  • unikaj płynów do płukania jamy ustnej zawierającej alkohol;
  • unikaj owoców i soków cytrusowych;
  • unikaj ostrego jedzenia;
  • spożywaj w trakcie chemioterapii płynne jedzenie aby unikać podrażnienia śluzówki w jamie ustnej;
  • unikaj czyszczenia zębów nitką dentystyczną jeżeli poziom krwinek czerwonych jest niski.

Zmiany w smaku: U niektórych chorych zmienia się smak jedzenia i picia. Znane potrawy zaczynają inaczej smakować lub zapach pożywienia przestaje być intensywny. Dla niektórych chorych nabiera posmak metaliczny. Te objawy mają charakter tymczasowy i znikają po zakończeniu leczenia.

Zmęczenie: to częsty skutek uboczny różnych rodzajów chemioterapii. Powinno przechodzić po zakończeniu leczenia, ale czasami muszą minąć tygodnie lub miesiące zanim całkowicie zniknie. Ostre omdlenia mogą być spowodowane niedokrwistością i mogą być leczone za pomocą erytropoetyny.

Jak walczyć ze zmęczeniem?

  • prowadź dziennik, pomoże ci określić, kiedy masz najwięcej energii, jakie czynności powodują przemęczenie i uczucie omdlenia. To pozwoli na takie zaplanowanie czynności, by je wykonywać w okresach wzmożonej energii;
  • poproś o pomoc. Mimo że to może być trudne dla wielu chorych, naucz się prosić i przyjmować pomoc. Jeżeli potrzebujesz czegoś, a nie masz energii, żeby samemu wykonać podstawowe czynności, wielu członków rodziny lub przyjaciele będzie na pewno chciało pomóc ci w ich wykonaniu;
  • ćwicz regularnie, jeżeli twój lekarz na to zezwoli. Proste ćwiczenia rozciągające czy krótkie spacery mogą ci dodać energii, na pewno nie wpłyną negatywnie na siły jakie masz. Zacznij powoli i wypracuj schemat dla ciebie odpowiedni model ćwiczeń;
  • odpoczynek i sen są bardzo ważne podczas przyjmowania chemioterapii, ale staraj się nie wypoczywać dłużej niż to jest konieczne, ponieważ może spowodować  obniżenie dotychczasowego poziomu aktywności. Wielu chorym poobiednia drzemka pomaga w walce z uczuciem zmęczenia, zaś inni twierdzą, że odpoczynek w ciągu dnia powoduje, że budzą się w środku nocy. Jeśli masz problemy ze spaniem, zgłoś to personelowi medycznemu, żeby ustalić przyczynę oraz sposoby zapobiegania bezsenności.

Pozostałe skutki uboczne: inne możliwe skutki uboczne chemioterapii to przeziębienie, pogorszenie pracy serca i płuc, wysypka skórna, uczucie słabości. Niektóre leki mogą wpływać negatywnie na system nerwowy, czego objawami są: zaparcie, mrowienie w palcach rąk i nóg. Inne: ból gardła czy utrata równowagi czy koordynacji. Skutki uboczne są najczęściej tymczasowe, choć niektóre mogą się utrzymywać dłużej.

Powyższe informacje zostały zaczerpnięte ze strony www.hematoonkologia.pl

 
logo biomedeo
 
 
Nasza misja - Twoje zdrowie!